De Koninklijke Hoogheid

Voor de eerste aflevering van MonumenTaal toog ik nietsvermoedend naar Wageningen, om aldaar het veelbesproken vredesmonument te bewonderen én fotograferen. Een vergeefse missie, aangezien het beeld er helemaal niet bleek te staan. Dom! Ik had mezelf van tevoren natuurlijk beter moeten informeren. Maar het was eenvoudigweg niet in me opgekomen dat een kunstwerk, dat in 2005 geplaatst zou worden, nog steeds op een gemeentewerf ligt te wachten op andere tijden. ‘Blote Jan’, een beeld uit 1951, heeft op het 5 Mei Plein slechts vier dagen gezelschap gehad van het nieuwe bevrijdingsmonument.

‘Het Vrijheidsvuur’, ontworpen door kunstenaar Hanshan Roebers, heeft zo’n beetje alle Wageningse gemoederen beziggehouden: ambtenaren, politici, burgers, ondernemers, veteranen, kunstenaars en studenten. De media snoepten er herhaaldelijk van en het beeld haalde zelfs het populaire programma Kopspijkers. In opdracht van de gemeente ontwierp Roebers voor het 5 Mei Plein een telescopische koperen zuil met een eeuwig brandende gasvlam. De zuil zou voor Hotel de Wereld geplaatst worden en via een zonnepaneel op het dak onder invloed van het licht in hoogte variëren tussen zes en bijna tien meter. In maart 2005 kondigde de gemeente aan het monument op de zestigste Bevrijdingsdag te willen plaatsen. De zuil was ook bedoeld als eerbetoon aan Z.K.H. Prins Bernhard, die het jaar ervoor was overleden en een belangrijke rol speelde bij de ondertekening van de Duitse capitulatie. Particuliere initiatieven voor een apart gedenkteken voor de prins werden door de toenmalige burgemeester Alexander Pechtold in de kiem gesmoord.

Niet voor Paal
De voortvarendheid van de gemeente schoot menig Wageninger in het verkeerde keelgat. Wat dit soms een 1 april grap? Er rezen enorme bezwaren tegen het monument, dat naast ‘De Koninklijke Hoogheid’ al gauw ranzige bijnamen kreeg als ‘Penismonument’, ‘De Dildo’ en ‘De Paal van Bernhard’. Anderen zagen in de zuil oorlogstuig als een raket en granaathuls, of hadden moeite met de combinatie gas en wat er in hun ogen uitzag als een schoorsteen. Maar naast bezwaren tegen de vorm, afmeting en locatie van het monument, waren het vooral de ondemocratische procedure, de kosten en de energieverspilling waar menigeen over viel. De Paal werd de bewoners door de strot geduwd, het monument zou te veel kosten en bovendien jaarlijks duizenden euro’s aan gas spenderen. Daarnaast was er van een eerbetoon aan prins Bernhard natuurlijk geen sprake meer, gezien de associatie van het beeld met zijn reputatie als schuinsmarcheerder. Ook de Wageningse universiteit, eigenaar van Hotel de Wereld, was niet erg ingenomen met een reuzenpotlood voor de deur.

De actiegroep ‘Wageningen niet voor Paal’ haalde bijna 1300 handtekeningen op tegen de komst van het monument. Er volgde een debat in de gemeenteraad, waarna de gemeente de plaatsing uitstelde om de locatie te heroverwegen en de bevolking alsnog een apart gedenkteken voor Bernhard beloofde. In september 2005 kondigde de gemeente aan het beeld tóch op het 5 Mei Plein te willen neerzetten. “Het is de meest geschikte plaats in Wageningen waar het vrijheidsvuur nationale betekenis kan krijgen”, aldus een gemeentelijk persbericht. Maar na een vierdaagse proefopstelling - kosten: 16.000 euro - een peiling van het actiecomité en een hoorzitting in november 2005 sprak de meerderheid van de Wageningse gemeenteraad zich uit voor plaatsing elders in de stad. Het College van B&W zou snel uitsluitsel geven. De kunstenaar, aangeslagen door alle commotie die zijn schepping teweeg had gebracht, gooide echter roet in het eten: hij kon zich niet verenigen met een andere locatie dan het 5 Mei Plein.

Geen bezwaren
Diverse onderzoeken en geheime beraadslagingen later liet het bedrijfsleven in 2008 van zich horen. De Wageningse ondernemers hadden immers, op aandringen van Pechtold,125.000 euro voor het monument op tafel gelegd en wilden de veelbesproken zuil nu eindelijk wel eens rechtop zien staan. Als het monument er vóór 5 mei van dat jaar niet zou staan, wilden zij hun geld terug, dreigde Oeds de Kroon, voorzitter van het Wageningse Ondernemerscontact (WOC). Problemen met de vorm had hij overigens allerminst. “Zelf vind ik het monument eigenlijk heel mooi”, aldus De Kroon in Trouw.         

In mei 2008 verbrak de gemeente de radiostilte en maakte de nieuwe plaats bekend voor de obelisk, zoals ‘Het Vrijheidsvuur’ nu zo neutraal mogelijk werd genoemd: 70 meter verderop, in de voortuin van de Wageningse studentenvereniging Ceres aan de Generaal Foulkesweg. Ook de kunstenaar kon zich daarin vinden. Eindelijk was er dan toch een lichtpuntje in deze slepende affaire. Maar tot op heden is niet bekend wanneer de zuil op de nieuwe locatie te bewonderen is; de onderhandelingen met de studenten, de bouwvergunning en de bezwaarprocedure vragen de nodige tijd. Aangezien er volgens de gemeente tot op heden geen bezwaren zijn binnengekomen en de termijn op 5 oktober sluit, zou het daarna wel eens hard kunnen gaan. De kosten zijn gaandeweg wel wat opgelopen. Naast de eenmalige kosten à 85.000 euro voor de plaatsing van de koperen zuil is er jaarlijks maar liefst 11.000 euro nodig voor de energie- en onderhoudskosten én de pacht van de grond.

Inmiddels is het oktober 2009. Zou het monument de 65ste viering van de bevrijding halen en zal er eindelijk voor eeuwig een vrijheidsvuur in Wageningen branden? Ondanks zijn eerdere dreigement heeft ondernemersvoorzitter Oeds de Kroon er nog steeds vertrouwen in. “Het beeld gaat er absoluut komen.” Volgens hem is iedereen de commotie meer dan zat en zijn de meeste protesten geluwd. Gijs Bonarius, president van studentenvereniging Ceres, denkt er hetzelfde over. “De grootste ophef is geschiedenis. Wij vinden het een eer dat het monument op ons terrein komt te staan.”

(oktober 2009)


> Archief Monumentaal

 


Nationaal Bevrijdingsmonument Wageningen
Han Richters



In 2011 heeft het omstreden monument Het Vrijheidsvuur toch een plaats gekregen aan de Generaal Foulkesweg in Wageningen





“Als de wereld begrijpelijk was, zou er geen kunst bestaan”
Albert Camus
ontwerp en realisatie: www.lale.nl